“Цогт охин тэнгэр” бурхны торгон зураг
Он цаг: XIX зуун
Материал: Торго, хоргой, өнгийн утас, алт, мөнгө, шүр, сувд, оюу, тогосны өд
Үнэт чулуу шигтгэж, өнгө бүрийн тансаг торго хоршуулан нааж, алт мөнгөн утсаар зээг тавьж урласан дүрслэх урлагийн гайхамшигт бүтээл болох “Цогт охин тэнгэр” буюу Балданлхам бурхны зээгт наамлыг XIX зууны сүүл үед Их Хүрээний нэрт урлаач Хасгомбын хар зургаар, хүрээний урчууд хамтран бүтээжээ.
XVI-XX зууны үед “Цогт охин тэнгэр”-ийг шашны урлагт хувилгаан биет догшин дүртэйгээр цутгамал, зээгт наамал, танка зургийн төрлөөр бүтээж ирсэн бөгөөд “Арван хангал бурхад”-ын цорын ганц эм дүрт догшин сахиус юм. Тэрээр шөрмөслөг хүчирхэг дөрвөн мөч, дүгрэг улаан гурван нүд, дээш боссон шар сахал үстэй мангас, шуламсын дүртэй ажээ.
Энэхүү бүтээлийг дэлгэрэнгүй дүрсэлбэл, Балданлхам бурхныг хуйлран буй салхи тоос, түүний завсраар улалзан буй аянга цахилгааны дунд хар хөх лагшинтай баруун мутартаа тангараг эвдсэн дайснуудын тархийг хагалдаг очирт бэрээ, зүүн мутартаа дайсны цуст гавал барин хонгор халзан луус хөлөглөсөн байдлаар дүрсэлсэн байна. Энэхүү торгон зурагт байгалийн сүр хүчийг чадмаг гаргаснаас гадна түүний дээр дөрвөн улирлын охин тэнгэрийг дүрсэлсэн байна. Балданлхам бурхны зүүн дээд буланд буддын шашны их багш Жову Балдан Адишаг номын бүрэн хувцастай улаан овоодой малгайтай, очирт суудлаар заларч буйгаар, баруун дээд буланд Наманчлалын бурхны дүрийг бадам лянхуа цэцгэн суурин дээр ном бясалган буйгаар дүрсэлжээ. Түүний хөлөглөсөн хонгор халзан луусын урд матар толгойт Махаравактра хөтөч, хойд талд арслан толгойт Симхавактра дагалдагчтай нь зохиомжилжээ. Торгон зургийн зүүн доод буланд нь “Буян хишгийн охин тэнгэр”, баруун доод буланд “Эгшигт охин тэнгэр” нарын дүр тус тус оршино. Тэдний дунд улаан лагшинтай, гурван мэлмийтэй, баруун мутартаа бэрээ, зүүн мутартаа цуст гавал барин дүрэлзсэн галын дунд хүн дээр гишгэсэн хилэнт дүрт Ядам бурхан заларна.
Бүтээлийн ур хийцийг тайлбарлавал, Балданлхам бурхны дүрийг хар бараан өнгийн дэвсгэр дээр лагшныг хар хөх өнгийн хээгүй торгоор зээглэн урласан нь бүтээлийн дүрийг улам тодруулан өгчээ. Балданлхам бурхны хүзүүний их, бага чимэг зүүлтийг мөнгөөр урлаж алтаар шарж хаж хээнд шүр оюу зэрэг эрдэнийн чулууг хагас товгор байдлаар суулгаж өгсөн байна.
Торгон зурагт үзүүлсэн Цогт охин тэнгэрийн бүх эдлэл хэрэглэлийг төрөл бүрийн тэнгэр, бурхан, мангас, шуламс, албин түүнд өргөн барьсан хэмээн домогт гардаг.
Үүнд: Эрлэг номун хаан салхин хүрдээр хар салхин хуйг үйлдэн өгчээ. Тэр салхийг саарал өнгийн дэвсгэр дээр алтан хатгамалтай хар хоргой ашиглан монгол зургийн аргаар угалзлуулан урлаж, хар өнгийн утсаар зээг тавьжээ. Угалзалсан хуй салхины үзүүрт улаан эрээн хоргойгоор галын дөлийг дүрсэлсэн нь догшин сахиусны сүр хүчийг улам тод томруун болгоно. Эсүрва тэнгэр тогосын өд өргөсөн нь гариг сааны аюулаас хамгаалахыг бэлгэдсэн. Тогосын өдөт шүхрийг хаан хүчтэний тэмдэг хэмээн бэлгэдэн тэргүүн дээрээ залсан байдаг. Шүхрийн оройг саарал хоргойгоор, тогосын өдөн манжлага сэлтийг олон өнгийн утсаар хатгасан нь бас нэг сүр хүчийг нэмнэ. Луусыг шар өнгийн торго, улаан утсаар зээглэн хатган урлажээ. Луусын хойд ууцанд байх нүдийг улаан, хар торгон утас, алт мөнгөн утсаар задгай хатгамал, саа дарах, зоосон ширээний сүлжмэл зэрэг уламжлалт хатгамлын нарийн нандин аргаар урлан бүтээжээ.
Цогт охин тэнгэрийн дүр бүхий дахин давтагдашгүй зээгт наамлын гайхамшигт бүтээл нь 1996 онд Засгийн Газрын 241-р тогтоолоор хосгүй үнэт үзмэрийн жагсаалтад орсон билээ.